Żyrandole prowansalskie to lampy o świecowych ramionach, malowane na złamaną biel, kremowo, écru albo w bladą szarość, z kwiatowym lub liściastym reliefem na trzonie i z wykończeniem, które celowo wygląda na lekko starte. Sam wyraz jest tu zresztą na miejscu: polski „żyrandol" pochodzi od francuskiego girandole, czyli wieloramiennego świecznika, a wieloramienny świecznik to dokładnie forma, wokół której ten styl się zbudował. Pojedynczy żyrandol prowansalski nie ma być efektowny – ma być stary, jasny i lekki, i to trzy najtrudniejsze rzeczy do pogodzenia w jednej lampie.
To pytanie pada częściej niż jakiekolwiek inne przy tym stylu i odpowiedź „to prawie to samo" jest po prostu nieprawdziwa. Oba style odwołują się do wsi i oba lubią zużyty materiał, ale odwołują się do dwóch różnych wsi.
Prowansalski i rustykalny: te same materiały, przeciwne decyzje CechaProwansalskiRustykalny PaletaZłamana biel, krem, écru, blada szarość, lawenda, szałwiaCzerń, brąz, rdza, patyna, kolor surowego drewna MetalMalowany, prawie zawsze pod warstwą farbyOdsłonięty, kuty, z widocznym śladem młotka DrewnoBielone, malowane, rzadko widoczne w formie surowejSurowe, bejcowane, z sękami i pęknięciami ZdobienieKwiaty, liście, girlandy, ceramiczne rozetki, wstążkowe kokardyPraktycznie żadne – forma wynika z konstrukcji Waga wizualnaLekka, ażurowa, unosząca sięCiężka, masywna, osadzona SkojarzeniePołudnie Francji, dom letni, lawendaPolska chałupa i dworek, kuźnia, stodołaW skrócie: rustykalny pokazuje materiał, prowansalski go maluje. Rustykalny jest ciemny i ciężki, prowansalski jasny i ażurowy. Jeżeli po tej tabeli okaże się, że bliżej Ci do kutego żelaza i ciemnego drewna, znajdziesz je w żyrandolach rustykalnych – to najbliższa sąsiednia kategoria i najczęstsza pomyłka przy wyborze.
Kolory tego stylu wyszły z konkretnego miejsca: z wapiennych ścian domów Prowansji, wyblakłych okiennic, pól lawendy i suchych ziół. Stąd biel zawsze jest złamana – kość słoniowa, écru, kremowa, piaskowa – bo czysta biel wygląda w takim wnętrzu szpitalnie. Do tego dochodzą szarości o perłowym, nie chłodnym odcieniu, przygaszona zieleń szałwii i oliwki, blady błękit okiennic, lawenda oraz słoneczna żółć jako akcent, nigdy jako kolor główny.
Praktyczna konsekwencja przy wyborze lampy jest taka, że żyrandol prowansalski musi mieć ten sam podkład, co ściana. Kremowa lampa na czysto białej ścianie wygląda na brudną, a nie na patynowaną. Jeżeli ściany są śnieżnobiałe, lepiej sięgnąć po odcień jasnoszary albo zdecydować się na wersję malowaną w wyraźnym kolorze – szałwiową albo lawendową – zamiast szukać bieli, która i tak nie zagra.
Konstrukcja jest niemal zawsze ta sama: centralny trzon, z którego promieniście wychodzą wygięte ramiona zakończone tulejką w kształcie ogarka świecy. Różnice zaczynają się w zdobieniu i to po nim rozpoznaje się dobrą lampę w stylu prowansalskim.
Wykończenie prowansalskie ma udawać kilkadziesiąt lat użytkowania i to jest miejsce, w którym najłatwiej o kicz. Dobrze wykonane postarzenie ma trzy cechy: przetarcia pojawiają się tam, gdzie ręka rzeczywiście dotyka lampy albo gdzie ściera ją ściereczka – na krawędziach ramion, na wypukłościach reliefu, przy tulejkach; spod wierzchniej warstwy wychodzi drugi kolor farby albo szarawy podkład, a nie goły, błyszczący metal; a spękania lakieru, jeśli w ogóle są, tworzą drobną, gęstą siatkę, nie pojedyncze rysy.
Źle wykonane postarzenie widać po tym, że przetarcia są rozłożone równomiernie, także w miejscach, których nikt nigdy nie dotyka, oraz po tym, że pod farbą prześwituje jasny metal – co w prawdziwej starej lampie nie zdarza się nigdy, bo metal zdążyłby pociemnieć. Warto obejrzeć zdjęcia produktowe w powiększeniu właśnie pod tym kątem.
Żyrandol prowansalski jest ażurowy, więc znosi większą średnicę, niż sugerowałaby jego waga – ale nadal obowiązuje reguła proporcji. Zsumuj długość i szerokość pomieszczenia w metrach, pomnóż przez 10, a wynik w centymetrach będzie rozsądną średnicą lampy.
Średnica i zawieszenie żyrandola prowansalskiego PomieszczenieSugerowana średnicaDolna krawędź lampy Jadalnia, stół 90 × 160 cm50–60 cm75–85 cm nad blatem Salon 4 × 5 m80–90 cmmin. 210 cm nad podłogą Sypialnia 3 × 4 m50–70 cmmin. 210 cm nad podłogą Kuchnia ze stołem40–55 cm75–85 cm nad blatem Klatka schodowazależnie od otworumin. 220 cm nad najwyższym stopniemŚwiecowe ramiona pracują zwykle na trzonku E14, a to źródło o niewielkim strumieniu – współczesna świecowa dioda 4–5 W daje około 470 lm, mocniejsza 6–7 W około 800 lm. Sześcioramienny żyrandol na słabszych źródłach da więc mniej więcej 2 800 lm, na mocniejszych blisko 4 800 lm. Do salonu o powierzchni 20 m² przyjmuje się 2 000–3 000 lm łącznie, więc jedna taka lampa wystarczy, o ile nie ma pod nią ciemnych kątów.
Barwa światła jest tu ważniejsza niż moc. Kremowa i écru farba w świetle 4 000 K robi się szara i cała paleta rozpada się w jednej chwili. Do wnętrza prowansalskiego stosuje się 2 700 K albo cieplej, a jeśli lampa ma tkaninowe abażurki – tym bardziej, bo len dodatkowo ociepla wiązkę. Ściemniacz jest w tej kategorii wyjątkowo na miejscu: żyrandol ze świecowymi ramionami wygląda najlepiej przygaszony do jakichś sześćdziesięciu procent, gdy zaczyna przypominać rzeczywisty świecznik.
Prowansja to region na południu Francji, między Rodanem a Alpami, i wzorzec wnętrza pochodzi stamtąd bardzo dosłownie: z domów z wapiennego kamienia, o grubych murach i małych oknach, w których meble malowano, żeby jaśniej odbijały skąpe światło wpadające przez okiennice. Formy, które dziś nazywamy prowansalskimi, ukształtowały się w XVIII i XIX wieku jako wiejska, uproszczona wersja francuskiego mieszczańskiego wyposażenia – stąd kandelabrowe ramiona i kwiatowe zdobienia, tyle że wykonane taniej, w blasze i ceramice zamiast w brązie.
W Polsce styl trafił do wnętrz dwiema drogami. Pierwszą było zainteresowanie francuską prowincją w latach dziewięćdziesiątych, drugą – anglosaski shabby chic, który tę samą estetykę przetworzył w wersję jeszcze bardziej wybieloną i jeszcze mocniej postarzoną. Dlatego oferty prowansalskie i shabby chic tak często stoją obok siebie: to ta sama paleta, tylko inne proporcje między delikatnością a zużyciem.
Najlepszym tłem dla żyrandola prowansalskiego jest wnętrze z drewnianymi, malowanymi meblami, lnianymi tkaninami i podłogą z desek albo z terakoty. Sprawdza się w jadalni z kredensem, w kuchni z frontami w kolorze écru, w sypialni z metalowym łóżkiem i w domach letnich, dla których ten styl w ogóle powstał. Źle znosi sąsiedztwo dużych połaci szkła, betonu i wysokiego połysku – nie dlatego, że kontrast jest zły, tylko dlatego, że postarzona farba w takim otoczeniu przestaje wyglądać na patynę, a zaczyna na uszkodzenie.
To wiejski styl z południa Francji: jasna, złamana biel i pastele, malowane drewno, kuty ale pomalowany metal, ceramika, len i motywy roślinne. We wnętrzu oznacza lekkość i światło, w oświetleniu – wieloramienne świeczniki, ceramiczne detale i tkaninowe abażurki.
Trzema rzeczami naraz: świecową formą zamiast klosza, malowanym wykończeniem z widocznym postarzeniem oraz zdobieniem roślinnym – kwiatami, liśćmi, girlandami. Jeżeli lampa ma tylko jedną z tych cech, zwykle należy do sąsiedniego stylu: samo postarzenie to shabby chic, sama świecowa forma to klasyka.
Kość słoniowa, krem, écru, piasek, perłowa szarość, szałwia, oliwka, blady błękit i lawenda. Akcentem bywa słoneczna żółć i przygaszony terakotowy pomarańcz. Czysta biel i czerń w tej palecie nie występują.
Żyrandol to wisząca lampa wieloramienna, w której źródła światła rozmieszczone są na kilku wysięgnikach wokół wspólnego trzonu. Słowo przyszło do polszczyzny z francuskiego girandole, oznaczającego rozgałęziony świecznik. Lampa wisząca o jednym punkcie świetlnym żyrandolem nie jest, choć w potocznym użyciu bywa tak nazywana.
Tak, i to jedno z najczęstszych jego miejsc – nad stołem, nie nad blatem roboczym. Warto tylko sprawdzić dwie rzeczy: czy tkaninowe abażurki dadzą się zdjąć do czyszczenia, bo w kuchni chłoną tłuszcz, oraz czy malowane wykończenie zniesie regularne przecieranie wilgotną ściereczką.
Paletą i ciężarem. Styl angielski jest ciemniejszy, chętniej sięga po mosiądz, brąz patynowany i butelkową zieleń, a jego formy są bardziej okazałe i symetryczne. Prowansalski jest jasny, malowany i lżejszy, a jego zdobienia są drobniejsze i bardziej roślinne niż heraldyczne.
Ten sam styl na zewnątrz, w wersji odpornej na pogodę, znajdziesz w lampach ogrodowych prowansalskich. Najbliższa alternatywa w cięższej, ciemniejszej odsłonie to żyrandole rustykalne, a jeśli szukasz świecowej formy bez postarzania – żyrandole klasyczne. Warto też zajrzeć do lamp sufitowych stylizowanych, gdzie stoją oprawy o pokrewnym rysunku.
