Żyrandole secesyjne są w tym stylu formą najbardziej rozbudowaną i najbardziej widowiskową: ramiona rozchodzą się z centralnego trzonu tak, jak łodygi z kłącza, a każde kończy się kloszem w kształcie kielicha. Żyrandol secesyjny z epoki miał zwykle korpus z patynowanego brązu albo kutego żelaza, klosze ze szkła satynowego, trawionego lub witrażowego i całkowicie asymetryczny rysunek – dwa ramiona nigdy nie wyginały się identycznie. To odróżnia go od wszystkiego, co powstało dwie dekady później.
W tej rodzinie opraw kierunek kielichów jest decyzją użytkową, nie tylko estetyczną. Historycznie żyrandole naftowe i gazowe świeciły w dół, a wraz z upowszechnieniem elektryczności pojawiły się wersje z kloszami zwróconymi ku górze – i obie odmiany przetrwały do dziś w stylizacjach.
| Ustawienie kloszy | Jak świeci | Gdzie sprawdza się najlepiej |
|---|---|---|
| Kielichy zwrócone w dół | Światło pada na stół i podłogę, sufit pozostaje ciemniejszy | Jadalnia, stół w kuchni |
| Kielichy zwrócone w górę | Światło odbite od sufitu, miękkie i bezcieniowe | Salon, gabinet, pokój z jasnym sufitem |
| Klosze skierowane na boki | Rozproszenie równomierne, oprawa sama jest widoczna | Hol, klatka schodowa, wnętrze przechodnie |
| Układ mieszany, część w górę i w dół | Dwie warstwy światła z jednej oprawy | Duży salon łączony z jadalnią |
Wersja świecąca w górę ma jedno ograniczenie: potrzebuje jasnego sufitu. Na ciemnym suficie odbicie po prostu nie powstaje i całe pomieszczenie zostaje bez światła ogólnego.
Przy oprawie tak rozłożystej łatwiej pomylić się w skali niż w stylu. Dla pokoju punktem wyjścia jest suma długości i szerokości w metrach potraktowana jako średnica w centymetrach, a nad stołem – szerokość blatu, od której odejmuje się po 15 cm zapasu z każdej strony. Liczba ramion powinna wynikać z zapotrzebowania na światło, nie z wrażenia: pięć kloszy po 250–350 lm daje w jadalni o powierzchni 12 metrów kwadratowych sensowne 1250–1750 lm, a jeśli klosze są barwione, tę wartość trzeba wyraźnie podnieść, bo barwione szkło pochłania część strumienia. Dobra praktyka to nieparzysta liczba ramion – w stylu opartym na asymetrii układ trzech, pięciu albo siedmiu kielichów wygląda naturalniej niż parzysty.
Szklany kielich jest w tej konstrukcji elementem wymiennym i najbardziej narażonym na stłuczenie, więc przed zakupem warto sprawdzić dwie rzeczy. Pierwsza to sposób mocowania: klosz może być osadzony na kołnierzu, czyli zwężonej szyjce wsuwanej w pierścień oprawy i dokręcanej śrubkami, albo nakręcany na gwint. Kołnierz ma określoną średnicę i tylko klosz o tej samej średnicy da się później dokupić, dlatego przy oprawie z rzadkim, nietypowym mocowaniem trzeba liczyć się z trudnością w znalezieniu zamiennika. Druga rzecz to grubość i rodzaj szkła: klosze witrażowe składane z barwnych tafli są znacznie cięższe od szkła satynowego i cała konstrukcja musi być pod nie policzona. To samo dotyczy mocowania w suficie.
Żyrandol z barwionych szkiełek łączonych metalową taśmą, z motywem kwiatowym lub ważką, należy do amerykańskiej odmiany secesji – zobacz żyrandole Tiffany. Żyrandol o symetrycznej, geometrycznej bryle z polerowanego mosiądzu i szkła opalowego to już dwudziestolecie międzywojenne, czyli żyrandole art deco. Żyrandol kryształowy z zawieszkami i lustrzanymi elementami to żyrandole glamour, styl współczesny, mimo historycznych skojarzeń. Secesyjny rozpoznasz po tym, że jego kontur da się prześledzić jednym płynnym ruchem ręki.
Żyrandol w stylu secesyjnym potrzebuje tła. Najlepiej sprawdza się wysoki pokój z gzymsem lub sztukaterią, gdzie oprawa ma nad sobą przestrzeń i pod sobą wolne pole. W jadalni żyrandol secesyjny działa jako oprawa główna i zarazem ozdoba stołu; w salonie lepiej sprawdza się wersja świecąca w górę, uzupełniona lampą stojącą przy fotelu. Ściana o głębokim kolorze, drewno o ciepłym odcieniu i tkaniny o roślinnym wzorze to naturalne towarzystwo. Warto natomiast unikać zestawiania takiej oprawy z drugą, równie rozbudowaną lampą w tym samym pomieszczeniu – secesja szybciej niż inne style przechodzi z bogactwa w przesyt.
Od łacińskiego secessio, czyli odłączenie się. Nazwa pochodzi od artystycznych ugrupowań, które pod koniec XIX wieku wystąpiły z oficjalnych stowarzyszeń akademickich, najgłośniej w Wiedniu w 1897 roku. Z czasem określenie objęło cały styl przełomu wieków.
Asymetrią, falującą linią i motywami z natury. W żyrandolu widać to jako ramiona wygięte jak łodygi, klosze w kształcie kielichów kwiatowych oraz patynowany brąz albo kute żelazo zamiast lustrzanego połysku. Szkło bywa satynowe, trawione lub witrażowe, rzadko czysto przezroczyste.
Tak, to dwie nazwy tego samego stylu: „secesja” przyjęła się w Polsce, Austrii i Czechach, „art nouveau” we Francji i Belgii, „Jugendstil” w Niemczech. W opisach lamp obie nazwy bywają używane zamiennie i oznaczają ten sam okres oraz ten sam język formalny.
Tyle, żeby suma strumienia pokryła zapotrzebowanie pomieszczenia, czyli około 100–150 lm na metr kwadratowy w salonie i jadalni. W praktyce oznacza to trzy ramiona w mniejszym pokoju i pięć do ośmiu w dużym. Przy kloszach barwionych warto przyjąć wartość wyższą, bo szkło pochłania część światła.
Suchą, miękką ściereczką i bez preparatów do polerowania metali. Patyna jest w tym stylu zamierzonym wykończeniem, a środki czyszczące zdejmują ją bezpowrotnie razem z odcieniem. Szklane klosze można zdjąć i umyć osobno w letniej wodzie.
Zobacz też lampy secesyjne, gdzie opisany jest cały styl, oraz kinkiety secesyjne, które dobrze uzupełniają żyrandol światłem na ścianie.
