Żyrandole PRL to oprawy wielopunktowe zbudowane według reguł polskiego wzornictwa lat 60. i 70.: mosiężny albo lakierowany trzpień, od trzech do sześciu prostych ramion odchylonych pod tym samym kątem i opalowe kule lub płytkie blaszane stożki na ich końcach. Piszemy tu o nowej produkcji – żyrandol PRL w tym znaczeniu jest lampą współczesną, która powtarza sylwetkę z tamtych dekad. Oryginały z tamtych lat to zupełnie inny zakup i inny zestaw problemów; wracamy do niego pod koniec strony.
Wielopunktowa lampa sufitowa w polskim mieszkaniu z lat 60. rzadko przypominała kryształowy świecznik. Nazwę „żyrandol” nosił zwykle pająk: krótki trzpień pod sufitem, z którego rozchodziły się cienkie pręty zakończone kloszami. Taka konstrukcja miała trzy zalety naraz. Ważyła mało, więc trzymała się na zwykłym haku w stropie. Rozdzielała światło na kilka punktów zamiast jednego, co w pokoju bez dodatkowych lamp było jedyną szansą na równomierne oświetlenie. I nie schodziła nisko, bo przy suficie na 250 cm nie było na to miejsca.
Ta logika obowiązuje dalej. Jeżeli mieszkasz w bloku z tamtego okresu albo w mieszkaniu o podobnej wysokości, żyrandol w tym stylu jest rozwiązaniem projektowanym dokładnie pod Twój sufit, a nie kompromisem.
Najprostsza reguła, która nie zawodzi w mieszkaniach: dodaj długość i szerokość pomieszczenia w metrach, a sumę potraktuj jako średnicę żyrandola w centymetrach. Pokój 4 × 5 m daje 90 cm. To górna granica – forma szkieletowa, taka jak sputnik, może być o 10–15% mniejsza, bo optycznie zajmuje więcej miejsca, niż wynosi jej rzeczywista średnica.
| Pokój | Średnica żyrandola | Liczba źródeł | Łączny strumień |
|---|---|---|---|
| do 12 m² | 40–55 cm | 3 | 1500–1800 lm |
| 12–18 m² | 55–70 cm | 3–5 | 1800–2400 lm |
| 18–25 m² | 70–85 cm | 5–6 | 2400–3200 lm |
| powyżej 25 m² | 85 cm lub dwie oprawy | 6 i więcej | 3200 lm i więcej |
| Nad stołem | 60–70% szerokości blatu | 3–5 | 1500–2400 lm |
Pod żyrandolem wiszącym w przejściu musi zostać co najmniej 210 cm wolnej przestrzeni – to wysokość, przy której nikt nie musi się schylać ani uważać. Nad stołem obowiązuje inna zasada: dolna krawędź kloszy 70–90 cm nad blatem, czyli mniej więcej 145–165 cm od podłogi przy standardowej wysokości stołu. Niżej lampa zasłania rozmówcę, wyżej przestaje oświetlać talerz i zaczyna świecić ludziom w oczy.
W mieszkaniu z sufitem 250 cm sputnik o wysokości 30 cm zostawia 220 cm prześwitu i jest bezpieczny. Kaskada kul o wysokości 90 cm zostawia 160 cm i nadaje się tam wyłącznie nad stół albo w kąt, w którym nikt nie chodzi.
Żyrandol w tym stylu jest szkieletowy, więc rzadko przekracza 3–4 kg. Mimo to warto przed zamówieniem sprawdzić trzy rzeczy. Po pierwsze, czy oprawa wiesza się na haku, czy przykręca do stropu przez rozetę – w starym budownictwie w suficie tkwi zwykle hak, w nowym częściej jest sama puszka. Po drugie, ile miejsca zajmuje sama rozeta: przy niskim suficie każde 5 cm ma znaczenie. Po trzecie, czy przewód zasilający da się skrócić i czy producent to przewiduje, bo długość fabryczna bywa liczona pod sufit 270 cm.
Osobna kwestia to dostęp do żarówek. W sputniku kule odkręca się pojedynczo i można to zrobić ze stołka. W kaskadzie na długich przewodach wymiana źródła w najwyższej kuli wymaga drabiny i pomocy drugiej osoby – to argument za tym, żeby wybrać źródła o długiej deklarowanej trwałości.
Trzy gniazda E27 z żarówkami po 806 lm dają w sumie około 2400 lm, co w pokoju 18 m² wystarcza na światło ogólne z zapasem. W kloszach opalowych część strumienia zostaje w szkle, więc realnie na pokój schodzi mniej – przy pełnych kulach warto doliczyć jedną trzecią więcej.
Jeżeli lampa ma pięć lub sześć punktów, dobrym pomysłem jest wyprowadzenie ich na dwa obwody włącznika: trzy ramiona na co dzień, wszystkie przy pracy albo przy gościach. To rozwiązanie z epoki, wciąż praktyczniejsze niż ściemniacz, bo nie wymaga sprawdzania, czy każde źródło jest ściemnialne. Jeżeli jednak decydujesz się na ściemnianie, potrzebujesz zarówno ściemnialnych źródeł, jak i ściemniacza przystosowanego do małych obciążeń – pięć żarówek LED to często mniej niż 30 W łącznie i tanie ściemniacze na takim obciążeniu migoczą.
Hasło „stare żyrandole PRL” prowadzi na aukcje i do komisów, i to jest uczciwa odpowiedź: oryginałów tam szukać. Jeżeli tam trafisz, oglądaj w tej kolejności.
Suma tych prac to zwykle kwota porównywalna z ceną nowej oprawy o tej samej sylwetce, a efektem jest lampa bez gwarancji i bez części zamiennych. Dlatego przy oświetleniu, które ma świecić codziennie przez lata, nowa reprodukcja jest zwyczajnie rozsądniejszym wyborem – oryginał ma sens wtedy, gdy zależy Ci właśnie na tym, że jest oryginałem.
Od żyrandoli retro odróżnia go zawężenie: retro sięga po dowolną minioną dekadę i po międzynarodowy repertuar form, PRL trzyma się dwóch dekad i polskiej palety materiałów. Od żyrandoli klasycznych dzieli go wszystko: tam są ramiona świecowe, kryształ i ornament, tu prosty pręt i szkło bez zdobienia. Od żyrandoli industrialnych – materiał i temperatura: industrialny opiera się na surowej stali i klatkach, PRL na lakierze w kolorze i miękkim opalu. Najbliżej mu, o dziwo, do żyrandoli modern classic, bo obie rodziny stawiają na proporcję zamiast na dekorację, tyle że modern classic robi to w skali salonowej, a PRL w skali mieszkania.
Pokój z fornirowaną komodą, kanapą na cienkich nogach i ścianą w ciepłej bieli to sytuacja naturalna. Ale pojedynczy sputnik działa też jako jedyny historyczny akcent w mieszkaniu urządzonym całkiem współcześnie – rysuje się wtedy na gładkim suficie jak grafika i nie wchodzi w konflikt z niczym, bo nie ma na sobie żadnego ornamentu, który musiałby z czymś współgrać. Źle wypada tylko w jednym układzie: pod bardzo wysokim sufitem w dużym, reprezentacyjnym wnętrzu, gdzie drobna, szkieletowa forma po prostu znika.
Trzy przy pokoju do 12 m², pięć przy 18 m², sześć powyżej 20 m². Nieparzysta liczba ramion wygląda w tym stylu lepiej niż parzysta, bo cała forma opiera się na promienistym rozejściu z jednego punktu, a parzysty układ mimowolnie dzieli lampę na dwie połowy.
Dolna krawędź kloszy 70–90 cm nad blatem. Przy stole o wysokości 75 cm daje to 145–165 cm od podłogi. Jeżeli stół stoi pod ścianą i nikt pod lampą nie przechodzi, można zejść do 70 cm; przy stole na środku pokoju bezpieczniej trzymać się górnej granicy.
Tak, i to jest jego naturalne środowisko – formy z tamtych lat rysowano pod sufit 250 cm. Wybieraj sylwetkę o wysokości do 35 cm, montowaną na rozecie, a nie na długim przewodzie. Kaskadę kul zostaw wnętrzom o wysokości powyżej 280 cm.
Nie warto. Praktycznie każdy egzemplarz ma dwużyłowy przewód bez żyły ochronnej, gumową izolację, która stwardniała, i bakelitowe oprawki, które kruszą się przy dokręcaniu żarówki. Wymiana instalacji wewnątrz lampy to zadanie dla elektryka i realny koszt, który trzeba doliczyć do ceny z aukcji.
E27, barwa 2700 K, matowe albo w formie kuli o średnicy dopasowanej do klosza. Sprawdź w opisie maksymalną moc na punkt – w lekkich oprawach z blachy bywa ograniczona nie ze względu na prąd, lecz na temperaturę. Przy źródłach LED ten limit i tak rzadko jest problemem.
Wystarczy jako światło ogólne, ale nie do czytania ani do pracy. Wielopunktowa oprawa pod sufitem oświetla pokój równomiernie i płasko; do fotela potrzebna jest jeszcze lampa podłogowa albo stołowa. W tym stylu naturalnym uzupełnieniem są lampy stojące PRL i kinkiety PRL.
